Een essay van Nurdan Cakiroglu-Tatoglu ,
geschreven samen met Hatice Temurbas in het kader van hun studie aan de
HBO-opleiding CMV, domein Samenlevingsopbouw te Rotterdam.
9 april 2001
Rechters krijgen in multicultureel Nederland steeds meer te maken met zaken
waarbij de culturele achtergrond van de dader een rol speelt. Een van de meest
voorkomende en extreme voorbeelden hiervan is eerwraak, wat in Nederland in de
Turkse gemeenschap nog steeds voorkomt.
Eerwraak is in de afgelopen twee jaar een belangrijke discussie geworden.
Centrale vraag in deze discussie is hoe culturele achtergronden van verdachten
in het Nederlandse strafrecht een rol zouden moeten spelen.
Stelling: “culturele achtergronden mogen absoluut geen rol spelen bij een
strafzaak als verzachtend aspect!”
Eerwraak heeft te maken met ‘kuisheid’ en sociale controle in een kleine, hechte
gemeenschap. Het is een uiterste consequentie bij verlies van prestige. Prestige
in de gemeenschap is voor Turkse mannen heel belangrijk. Ongewenst gedrag (wat
de man en de gemeenschap niet accepteert) van de vrouw of de dochter schaadt dat
prestige.
Als het prestige van de man al niet zo hoog is kan een onkuise vrouw (dochter)
de druppel zijn. Dan kan het gebeuren dat zo’n man (vader) meent de bezoedelde
eer van de familie te moeten redden door de eerschender om het leven te brengen.
Vaak wordt een jeugdig familielid gekozen om de aangetaste eer te verzuiveren.
Antropologe Clementine van Eck, heeft een onderzoek gedaan en 30 incidenten
onder de loep genomen. Zij zegt dat de culturele aspecten een belangrijke
oorzaak zijn bij deze incidenten. In Turkije (meestal op het platteland) noemt
men het geen eerwraak maar eer zuiveren. Eer zuiveren is een ritueel met
bepaalde kenmerken. Het vindt vaak plaats op een openbare plek, met veel
pistoolschoten of messteken.
Het is een ritueel! Zoals alle andere rituelen, wil men deze traditie ook
behouden.
Je kan ook zeggen dat het een code is en dat men er bijna niet over kan praten.
Het slachtoffer krijgt geen kans om zich te verdedigen. Het gebeurt gewoon!
Aldus Clementine van Eck in de radio documentaire.
Turkoloog D. Kochman vindt deze rituelen onder de Turken een dramatisch probleem
dat serieuze aandacht nodig heeft. De traditionele regels zijn niet duidelijk
bij de jongere generatie. Zij verkeren tussen twee culturen. Meisjes mogen zich
buiten vertonen als moderne Nederlandse Turken maar aan hun gedrag worden de
traditionele beperkingen opgelegd.
Turkse meisjes hebben vaak stiekem een vriendje, om problemen te voorkomen. De
buren mogen je niet zien. Word je toch ‘gespot’ dan wordt er gegarandeerd over
je gepraat. De westerse waarden en normen die de meisjes graag willen overnemen,
botsen met de regels van de ouders/gemeenschap. De gevoelens spelen hier bij een
grote rol, want die gevoelens bepalen de regels! Het kiezen van een ongewenste
partner en in het openbaar gezien worden, kunnen deze gevoelens van de familie
aantasten.
Volgens advocaat Gerard Spong, moeten de rechters in alle fasen van het
strafrecht rekening houden met de culturele aspecten. Het is een mechanisme. De
regels die streng gecontroleerd worden door de gemeenschap verplichten de mensen
tot een incident. Hij vindt dat de culturele achtergrond van de dader belangrijk
is dan de pathologische persoonlijkheidproblematiek.
De waarden en normen van de groep waar je toe behoort bepalen hoe je je moet
gedragen. Dat geld niet alleen voor de slachtoffers maar ook voor de dader.
Zolang de dader die eerwraak niet gepleegd heeft wordt hij door de groep
buitengesloten (bestraft). De traditie geeft hem geen ruimte tot een andere
keuze.
Veel mensen o.a. advocaten, deskundigen, rechters zijn het er mee eens dat
binnen bepaalde culturen de mensen onder druk worden gezet om deze regels te
handhaven. Je kan ook zeggen dat het een opdracht is, die de door de gemeenschap
gekozen persoon moet uitvoeren. Als je deze opdracht om een of andere reden niet
uit kan voeren wordt je zelf bestraft.
Volgens deze juristen moet het Nederlandse rechtssysteem kennis dragen van het
gedrag in zo’n situatie. En bij de beoordeling van de strafzaak daarmee rekening
houden!
Met andere woorden verwachten zij van de Nederlandse samenleving dat deze dit
gedrag TOLEREERT.
Wat is het ongewenste gedrag en wie bepaalt het? Stel dat je als vrouw of een
dochter de traditionele regels overtreedt! En dan!
Als het om de eer gaat is er geen respect voor het leven. Eermoorden zijn
ingeburgerd in de patriarchale subculturen, waarin strenge hiërarchische
structuren en gedragscodes heersen. Voor de eer gaat de man over lijken en dat
is doodgewoon.
Eermoord wordt niet als misdaad gezien maar als een heldendaad omdat diegenen
die het geweld plegen of laten plegen menen zich op goede gronden te baseren. De
Turkse wetten belonen vaak de man met lagere straffen als hij bewijst dat zijn
eer geschonden is. Dan komt hij er met een achtste van de straf van af. Maar de
vrouw is het wettelijk niet toegestaan wraak te nemen op de overspelige of
mishandelende echtgenoot; haar wacht niet zelden levenslánge straf.
Mannen en jongens hebben seksuele vrijheden, kunnen vreemd gaan, als vrouwen in
de familie maar onder controle gehouden worden. Het begrip eer is abstract en
willekeurig. Alle aspecten van de zogenoemde eer rusten op de schouders van de
vrouw. Zij belichaamt letterlijk en figuurlijk met haar doen en laten de eer.
Dat maakt haar tot een bezit van de familie, de vader, de broer en later de
echtgenoot. De eer is onbetaalbaar en haar leven is waardeloos.
Nederland mag dit niet tolereren! Absoluut niet, want wij willen hier niet naast
elkaar maar met elkaar leven. De symbiose van de diversiteit binnen de
Nederlandse samenleving, het elkaar positief beïnvloeden in de transculturele
zin gebeurt wel degelijk. Maar helaas te langzaam en met zowel lusten als met
lasten.
Mensen, die al dertig jaar hier wonen, vertonen een enigszins ander gedrag dan
zij, die nog kort hier wonen.
Wij vinden dat het recht in eigen hand nemen streng verboden moet worden. De
Nederlandse wetten moeten gelden voor iedereen. Het is niet rechtvaardig dat
iemand minder straf krijgt omdat de rechter vindt dat zijn culturele
achtergronden motief zijn voor zijn daad.
Eermoorden richten veel schade aan in de samenleving, zowel materieel als
immaterieel. Zogenoemde tolerantie maakt de deuren dicht voor de positieve
ontwikkelingen en de mentaliteitsveranderingen binnen de Turkse gemeenschap in
Nederland. Deze tolerantie accepteert het rebellengedrag dat het Nederlandse
rechtssysteem ontkent.
De opening kan alleen komen als de mensen, zowel Turkse als Nederlandse
duidelijk gemaakt kan worden dat het gewelddadig in stand houden van de
EERKWESTIE niet normaal is. Ter wille van de integratie en de vreedzame
samenleving mag de eerwraak/ eer zuiveren niet geaccepteerd worden.
Er is geen excuus voor minachting voor het leven, de rechten van de mens en in
het bijzonder de rechten van de vrouwen. Noch bestaat een excuus voor het doen
voortbestaan van een genadeloze machocultuur die over lijken gaat.
Wij hopen dat de daders (moordenaars) hun verdiende straffen krijgen voor alle
misdrijven die zij in de naam van de traditie hebben gepleegd.
Interculturele deskundigen en politici moeten samen met vooruitstrevende
vertegenwoordigers van de gemeenschap, codes ontwikkelen om de omgang tussen de
instanties en de allochtone bevolking te versoepelen. Als bepaalde signalen en
codes op een juiste manier gebruikt worden, kan misschien veel ellende voor de
samenleving voorkomen worden.
Tot slot: citaat uit een brief die Nurdan Cakiroglu op 14 december 1999 heeft
geschreven aan het Arrondissementsparket Dordrecht. Ter attentie van de officier
van justitie, rechter, advocaat en de Nederlandse media.
Alle pijn, het grote verdriet en het gemis van Kezban kunnen niet meer
ongedaan worden gemaakt. Het alle belangrijkste vind ik dat er nu een
maatschappelijke discussie ontstaat zodat de motivatie van de culturele
achtergrond voor dit soort moorden, niet langer meer als argument kan worden.
Er mag niet langer rekening worden gehouden met de culturele en islamitische
achtergrond in deze en soortgelijke gevallen. Daardoor wordt dit onderdrukkende
gedrag (en zelfs uiteindelijk een moord!) goedgekeurd en blijft het verdedigen
van de familie-eer, door de iemand op gewelddadige manier ombrengen, in stand
gehouden. Zo blijven heel veel vrouwen in de wurggreep van de angst. Ten slotte
wil ik hierbij aandacht vragen voor onmogelijke positie van de vrouwen die
immers hun kinderen nu gedwongen om het gedrag van hun man te ondergaan (of te
vluchten). De gevolgen zijn rampzalig voor de ontwikkeling van de kinderen.
Hoogachtend,
N. Cakiroglu-Tatoglu
Literatuur: - NRC Handelsblad december 1999 (artikel van Secil Arda)
- De Radio 5 documentaire EERWRAAK 10/01/01 (door Guido Spring)
- Dan hoor je de vissen ademen - ISBN 90-5319-061-9 (Renee Remkens)
- De brief van Nurdan, december 1999
- NRC Webpagina
- Volkskrant Webpagina
